Na granicama Evropske unije od 10. aprila ove godine počinje puna primjena novog digitalnog sistema za evidenciju prelaska granica poznatog kao EES.
Riječ je o promjeni u načinu funkcionisanja graničnih kontrola, jer se umjesto dosadašnjeg pečatiranja pasoša uvodi centralizovana digitalna evidencija koja automatski bilježi svaki ulazak i izlazak putnika.
Sistem je već bio djelimično uveden tokom prethodnih mjeseci kroz testnu fazu postepenog aktiviranja u državama koje pripadaju šengenskom prostoru. Međutim, od aprila 2026. prelazi se na potpunu primjenu bez izuzetaka, što znači da će se nova pravila primjenjivati na svim spoljnim granicama. Kako se objašnjva na zvaničnim sajtovima Evropske unije, na samom prelazu, putnik prvo dolazi do kontrolne tačke – samoslužnog kioska. Tamo skenira pasoš, nakon čega sistem očitava osnovne podatke. Zatim slijedi snimanje fotografije lica. Kamera je integrisana u uređaj i automatski pravi biometrijsku fotografiju koja se upoređuje sa fotografijom iz pasoša. Nakon toga, putnik daje otiske prstiju. Obično se skeniraju četiri prsta jedne ruke. Kada se biometrijski podaci prikupe, sistem ih upoređuje sa postojećim bazama i kreira digitalni zapis o putniku. Službenik granične policije u tom trenutku može izvršiti dodatnu provjeru, postaviti kratka pitanja o razlogu putovanja ili zatražiti uvid u prateću dokumentaciju kao što su povratna karta ili dokaz o smještaju.
Ako je sve u redu, putniku se odobrava ulazak i njegov prelazak se elektronski evidentira u sistemu. Od tog trenutka, pri svakom narednom ulasku, proces je brži jer se već postojeći biometrijski podaci ponovo koriste za identifikaciju, bez potrebe za ponovnim kompletnim unosom. Na većim aerodromima i graničnim prelazima proces je dijelom automatizovan, pa putnici često prvo prolaze kroz samoslužne terminale, a zatim kratku kontrolu kod službenika. Na manjim prelazima cijela procedura se obavlja direktno na šalteru.
Automatsko praćenje boravka
Jedna od ključnih funkcija EES sistema, kako se navodi iz Evropske komisije – jeste automatsko praćenje trajanja boravka. Sistem sam obračunava koliko dugo je putnik boravio na teritoriji šengenskog prostora i upozorava na prekoračenje dozvoljenog perioda koji iznosi do devedeset dana u okviru sto osamdeset dana. Na ovaj način značajno se smanjuje prostor za zloupotrebe i boravak duži od dozvoljenog.
Iako je riječ o tehnološki naprednom rješenju, njegova puna primjena donosi i određene izazove u praksi. U prvim sedmicama očekuju se duža zadržavanja na graničnim prelazima, posebno zbog obaveze da se pri prvom prelasku registruju biometrijski podaci i zbog prilagođavanja putnika novim procedurama.
Najveće opterećenje očekuje se na aerodromima i frekventnim kopnenim prelazima gdje je protok putnika najveći. Belgija je zbog toga već odložila uvođenje biometrijske registracije za putnike van Evropske unije zbog haosa na aerodromima. U testnoj fazi kao jedan od najproblematičnijih načina putovanja pokazao se autobusom. U praksi se već dešavalo da putnici provedu i više od pola dana čekajući, naročito na prelazima ka Mađarskoj i Hrvatskoj.
Odobrenje za ulazak
Iz Brisela poručuju i da se od jeseni planira uvođenje i dodatnog sistema poznatog kao ETIAS. Ovaj sistem predstavljaće obaveznu elektronsku autorizaciju putovanja za državljane zemalja koje imaju bezvizni režim za ulazak u šengenski prostor. ETIAS će podrazumijevati onlajn prijavu prije putovanja, u kojoj će putnici unositi lične podatke i odgovarati na bezbjednosna pitanja.
Sistem će automatski vršiti provjere u relevantnim bezbjednosnim bazama i procjenjivati potencijalne rizike prije odobravanja putovanja. Odobrenje će biti povezano sa pasošem i važiće određeni vremenski period, čime se dodatno unapređuje kontrola kretanja i jača ukupni nivo sigurnosti na granicama Evropske unije.
Olakšice
Paralelno sa uvođenjem EES sistema razvijaju se i dodatna digitalna rješenja koja bi trebalo da olakšaju prelazak granice. Jedno od njih je mobilna aplikacija „Travel to Europe “ koja omogućava putnicima da unaprijed unesu svoje podatke prije dolaska na granični prelaz.
Na taj način dio procedure može biti obavljen unaprijed, što kako se ističe, na pomenutim sajtovima, skraćuje vrijeme obrade na samom prelazu, iako fizička kontrola i dalje ostaje obavezna.
