Srpska pravoslavna crkva danas slavi dan Svetih Vrača Kozme i Damjana – svetitelja i nebeskih ljekara koji su besplatno iscjeljivali bolesne. veti Kozma i Damjan bili su rođena braća, ljekari, po hrišćanskom učenju čudotvorci. Iako u kalendar nisu upisani crvenim slovom, veliki broj porodica danas slavi Svete Vrače.
Bog im je u mladosti dao dar da liječe ljude zbog čega su cijeli život posvetili iscjeljivanju bolesnih, nikada ne uzevši novac od njih. Iz tog razloga, nazivaju ih i “Bezsrebrenici”.
Među pacijentima nisu pravili razliku po nacionalnosti i vjeri, a jedino što su tražili za uzvrat je da ime Hristovo ne izgovaraju uludo, čak i ako ne žele da prihvate hrišćanstvo. Zapisano je, takođe, da je Kozma “ljuto zamjerio Damjanu kada je od Paladije, žene koju su izliječili od teške bolesti, uzeo tri jajeta i da je čak tražio da ga po smrti ne sahrane pored brata”.
Svetitelji su ipak sahranjeni jedan pored drugoga u mjestu Feremanu.
Sveti Vrači su slava ljekara, tako da se današnji dan posebno obilježava u zdravstvenim ustanovama, jer se smatraju zaštitnicima ljekarske profesije.
Brojne crkve i manastiri nose ime Svetih Vrača Kozme i Damjana, među njima su one na Zlataru, u Beogradu, Kikindi, Futogu, u gornjem toku Rasine, kod Niške Banje… Među njima je i Zočište, manastir na KiM koji se pominje prvi put 1327. godine. Jedna od najpoznatijih fresaka s likovima Svetih Kozme i Damjana nalazi se u Pećkoj patrijaršiji, iznad sarkofaga arhiepiskopa Danila Drugog.
Svetitelji Kozma i Damjan predstavljaju se na ikonama i freskama u srednjovjekovnoj odjeći, s kovčežićima u kojima su nosili lijekove.
Po narodnom vjerovanju, ovaj dan posebno je dobar za molitvu za ozdravljenje. Sveti Vrači obilježavaju se s uvjerenjem da će Bog sačuvati ljude od bolesti i održati ih zdrave i sposobne za rad tokom cijele godine.
Bolesnici se zavjetuju Svetim Vračima da će ih posebno poštovati i svetkovati ukoliko ozdrave, a u narodu postoji vjerovanje da na ovaj praznik nije dobro raditi teške fizičke poslove, posebno one na velikim visinama.
Postoji i vjerovanje i da bez preke potrebe ne treba izlaziti iz kuće, a ovaj praznik se slavi i kao zaštita od udara groma. Sveti Vrači slave se i 14. jula.
